تبلیغات
ماجراجویان

[RB:Blog_And_Post_Title]

 

 

 

 

بعد از پیدا کردن ستاره قطبی توسط دب اکبر یک چوب در روی زمین به طور عمودی می کوبیم و چند متر عقب تر از چوب اول یک چوب دیگر را آنقدر در روی زمین جابه جا می کنیم تا یک خط در امتداد چوب اول و دوم و ستاره قطبی بدست آید، آنگاه چوب دوم را روی زمین می کوبیم و خطی نازک روی زمین رسم می کنیم و آنگاه قطب نما را روی این خط قرار می دهیم به طوریکه درجه صفر به 180 قطب نما روی خط قرار گیرد سپس درجه انحراف قطب نما را حساب می کنیم .

برای پیدا کردن صورت فلکی دب اکبر در آسمان که شبیه آب گردان یا ملاقه می باشد اندازه فاصله A را پنج برابر به صورت مستقیم ادامه می دهیم تا به ستاره پرنوری می رسیم که نام آن ستاره جدی یا ستاره قطبی می باشد. (Polaris)

 

طریقه پیدا کردن شمال حقیقی توسط دب اکبر ستاره قطبی در شب

شمال ها

3 شمال وجود دارد که در زمان استفاده از نقشه از آن استفاده می کنیم.

شمال حقیقی یا جغرافیایی

امتداد یک نقطه از سطح زمین به سمت قطب شمال سمتی پیدا می شود که به آن شمال حقیقی یا جغرافیایی می گویند و با علامت ستاره قطبی مشخص می گردد.

شمال مغناطیسی

از چرخش زمین به دور خود یک نیروی جاذبه مغناطیسی به وجود می آید که در قطب شمال متمرکز می شود و نوک عقربه قطب نما را به طرف خود جذب می کند. به عبارتی امتدادی را که عقربه قطب نما نشان می دهد شمال مغناطیسی نام دارد و با علامت نیم فلش یا حروف M . N  یعنی شمال مغناطیسی مشخص می گردد. (Magnetic North)

شمال شبکه

امتداد خطوط عمودی روی نقشه را در جهت بالا شمال شبکه می گویند و با علامت GN مشخص می گردد. Grid North

باید توجه داشته باشیم که قطب شمال مغناطیسی حدود چند درجه با شمال حقیقی اختلاف دارد، که چنانچه از نقشه استفاده می کنیم باید مقدار اختلاف آن را در نقشه تاثیر دهیم. معمولا این اختلاف را در نقشه های دقیق مشخص کرده اند.

 

تعاریف پایه درباره ی جهت یابی به وسیله قطب نما

گرای (آزیموت)

زاویه ای است که امتدادها یا خطوط سطح زمین با یکی از شمال های سه گانه به وجود می آورند این زاویه را نسبت به شمال و در جهت گردش عقربه های ساعت اندازه گیری می کنند.

گرای معکوس

هر مسیر دارای دو گرای می باشد، یک گرای رفت و یک گرای برگشت. گرای رفت گرای اصلی و گرای برگشت همان مسیر گرای معکوس نامیده می شود، که همیشه 180 درجه با گرای اصلی اختلاف دارد.

برای پیدا کردن گرای معکوس هر مسیر باید 180 درجه اختلاف را در آن تاثیر دهیم. چنانچه گرای اصلی از 180 درجه بیشتر بود، 180 درجه از آن کسر می کنیم. چنانچه گرای اصلی از 180 درجه کمتر بود، 180 درجه به آن اضافه می کنیم، گرای معکوس بدست می آید.

مثال: اگر گرای اصلی ما 230 درجه باشد، گرای معکوس 50 درجه می شود.

درجه

واحد اندازه گیری زاویه می باشد و مقدار آن 1/360 پیرامون دایره است.

هر درجه برابر 60 دقیقه است.

هر دقیقه برابر 60 ثانیه است و با علامت / نشان داده می شود و ثانیه با علامت // نشان داده می شود.

میلیم

چنانچه محیط دایره را به 6400 قسمت برابر تقسیم کنیم آن را یک میلیم می گویند.

گراد

واحد اندازه گیری زاویه در سیستم متریک یا صد قسمتی گراد نام دارد. چنانچه محیط دایره را به 400 قسمت مساوی تقسیم کنیم به هر قسمت آن یک گراد می گویند.

توجیه نقشه

قرار دادن نقشه در سطح افق و قرار دادن جهت شمال و جنوب آن در امتداد جهت های شمال و جنوب در طبیعت.

تعیین موقعیت نقاط نقشه

کوهنوردان برای اینکه با ابزار تعیین موقعیت نظیر GPS کار کنند و یا اطلاعات عوارض و نقاط منطقه فعالیت خویش را در یادداشتها و گزارشهای خود ثبت نمایند، نیاز به استخراج موقعیت نقاط یا مختصات نقاط از نقشه دارند. یک کوهنورد باید مختصات نقاط اصلی منطقه فعالیت خویش را نظیر : قله، پناهگاه، آخرین نقطه روستا ، محل برقراری کمپ، چشمه های دائمی مسیر ، پست امداد و ... را از نقشه استخراج نماید تا در انجام فعالیتهای مسیریابی ، ثبت اطلاعات در گزارش برنامه ها و ... از آنها استفاده نماید. خصوصا اینکه در مسیریابی با GPS حتما باید این اطلاعات موجود باشد.

تعیین موقعیت نقاط در سیستم مختصات جغرافیائی (نقشه های 1/50000)

طول و عرض جغرافیائی از جمله وسایلی بودند که قرن ها برای تعیین موقعیت نقاط کره زمین با نقشه بکار می رفته اند. عرض جغرافیائی عبارت است از فاصله زاویه ای نقاط از شمال یا جنوب خط استوا که بر روی نقشه به وسیله مدارات مشخص می شوند و طول جغرافیایی فاصله زاویه ای نقاطی است که در شرق یا غرب نصف النهار خاصی اندازه گیری می شوند. خطوط طول جغرافیایی بصورت شمال جنوبی و با رسم نصف النهارات ظاهر می شوند. نقشه های جهانی معمولا نصف النهار گذرنده از رصد خانه گرینویچ واقع در کشور انگلستان را بعنوان نصف النهار مبنا استفاده می کنند.

اگر به نقشه های 1/50000 که در اختیار داریم دقت کنیم، خطوط تقربا عمود بر همی را می بینیم که نازکتر از بقیه خطوط نقشه رسم شده اند. خطوطی که به صورت افقی از شرق به غرب رسم شده اند عرض های جغرافیایی هستند که فاصله آنها از استوا در اطراف نقشه نوشته شده است و خطوط شمالی و جنوبی عمود برآن، نیمروزها یا نصف النهارات هستند که طول هر کدام نسبت به نصف النهار گرینویچ در پیرامون نقشه قید گردیده است.

اکنون اگر مختصات نقطه ای از نقشه مد نظر باشد میتوان با تعیین فاصله نقطه از اولین خط شمالی جنوبی طول جغرافیائی و با تعیین فاصله نقطه از اولین خط شرقی غربی عرض جغرافیائی نقطه را بر حسب درجه، دقیقه و ثانیه بدست آورد. مثلا در نقشه های 1/50000 فاصله خطوط عمود بر هم از یکدیگر 5 دقیقه ای است، پس براحتی میتوان با تقسیم این شبکه به 30 قسمت مساوی مختصات نقطه مذکور را با دقت یک دقیقه تعیین نمود.

تعیین موقعیت نقاط در سیستم مختصات UTM _شبکه قائم الزاویه (نقشه های 1/25000)

همانطور که از عنوان سیستم مشخص است در آن بر خلاف سیستم جغرافیایی خطوط شبکه کاملا قائم الزاویه هستند و از طرفی واحدهای آن متریک (متر، هکتومتر، کیلومتر و ...) می باشد.

در سیستم کره زمین به 60 قاچ zone شش درجه ای تقسیم شده و از تلاقی نصف النهار مرکزی هر قاچ با خط استوا مبداء مختصات جداگانه ای برای هر قاچ در نظر گرفته می شود. (شماره این قاچ ها در حاشیه نقشه ها قید می گردد.)

در ضمن در نقشه های 1/25000 علاوه بر مختصات متریک، مختصات جغرافیای نیز در کنار شبکه ها درج شده است و هر دو مختصات را می توان از این نقشه ها استخراج نمود.

نقشه های توپوگرافی مناسب و قابل استفاده برای کوهنوردان در کشور

در کشور ما نقشه های قابل اطمینان که توسط موسسات معتبر تهیه شده باشند و اطلاعات آنها شامل کلیه مناطق کشور گردد و بروز نیز باشد، بندرت یافت می شود. نقشه های توپوگرافی که بصورت پوششی سراسری برای کل کشور تهیه شده می تواند از مطمئن ترین و معتبرترین نقشه ها باشد که دو مقیاس 1/25000 و 1/50000 آن بیشترین کاربردها را برای کوهنوردان خواهند داشت .

نقشه های توپوگرافی پوششی 1/50000

این نقشه ها که از عکسهای هوائی سال 1334 و به روش فتوگرامتری توسط آمریکائیان در سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح تهیه شد تا مدتها تنها منبع اطلاعاتی دقیق و مطمئن برای کوهنوردان کشور بود. این نقشه ها که برای کل کشور تهیه شدند، دارای مشخصات کلی زیر است:

  • فاصله منحنی های میزان اصلی 100 متر ، فرعی 20 و تکمیلی 10 متر
  • مبنای ارتفاعات سطح متوسط آبهای آزاد و منطبق با آب خلیج فارس در فاو
  • سیستم تصویر TM و مبنای مسطحات بیضوی اروپائی European است.
  • در این نقشه شبکه مختصات منطبق با طول و عرض جغرافیایی و واحد اندازه گیری درجه می باشد.
  • اخیرا بعضی از مناطق کشور مجددا با تصاویر ماهواره ای و عکسهای هوایی جدیدتر بهنگام شده است. این نقشه ها علاوه بر شیب کاغذی بصورت قابل رقومی dgn نیز موجود و برای عموم استفاده کنندگان قابل تهیه است.

نقشه های توپوگرافی پوششی 1/25000

این نقشه ها از عکسهای هوایی 1:40000 که در خلال سالهای 1370_1380 تهیه شدند به روش فتوگرامتری و توسط سازمان نقشه برداری کشور تهیه شدند و اکنون بهترین، مطمئن ترین و جدیدترین منبع اطلاعاتی خصوصا برای کوهنوردان هستند. این نقشه ها برای کل کشوردر حال تهیه بوده و تا کنون برای بیش از 90% کشور تهیه نقشه صورت گرفته است (البته بخشی از مناطق مرزی و استان تهران با همین روش و همین مقیاس توسط سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح تهیه شده است). این نقشه ها دارای مشخصاتی به شرح زیر است:

  • فواصل منحنی های میزان اصلی 100 متر ، فرعی 20 متر و تکمیلی 10 متر است.
  • مبنای ارتفاعات سطح متوسط آبهای آزاد منطبق با آب خلیج فارس در (بندر شهید رجایی) است.
  • سیستم تصویر UTM متریک و مبنای مسطحات بیضوی مبنای WGS84 است.
  • در این نقشه ها شبکه مختصات منطبق بر سیستم متریک بوده و واحد اندازه گیری متر است.
  • این نقشه دارای بیشترین سازگاری با سیستم های تعیین موقعیت جهانی GPS بوده و اطلاعات آن بصورت شیت کاغذی و فایل رقومی dgn موجود است.

 

اطلاعات حاشیه ای نقشه

تعداد اطلاعاتی که باید در حاشیه یک نقشه جای گیرد تا باعث  گویا شدن گردد، بستگی به نوع نقشه دارد. به طور کلی موارد زیر از جمله اطلاعاتی است که در بیشتر نقشه های توپوگرافی یافت می شود.

اسم و عنوان نقشه

اسم و عنوان نقشه معمولا معرف مهترین یا برجسته ترین عارضه موجود در نقشه خصوصا شهرها و آبادیهای آن است. عنوان نقشه اغلب در قسمت شمالی نقشه ، در وسط یا سمت راست نوشته می شود و به منظور تسهیل در پیدا نمودن نقشه مورد نظر ، اسم نقشه در پایین نقشه به اندازاه کوچکتر تکرار می گردد.

شماره سری و شماره تجدید چاپ

چنانچه نقشه پوششی باشد، باید حتما شماره سری داشته باشد. نحوه انتخاب اعداد و حروف مربوط به سری نقشه متفاوت است و در رابطه با مقیاس ، تعداد نقشه و موقعیت محل تعیین می شود. معمولا موسسات بزرگ دستورالعمل هایی در این زمینه دارند. مثلا نقشه های 1:250000 پوششی ایران دارای شماره سری K551 می باشد.

غالبا تجدید چاپ را با رقم مشخص می نمایند، مثلا چاپ اول یا دوم و ... . تجدید چاپ به آن معنی نیست که محتوای نقشه و احیانا نوع نقشه تغییر یافته است، بلکه منظور از آن فقط چاپ دوباره آن است.

شماره برگه یا شماره نقشه

شماره نقشه که در گوشه سمت راست حاشیه بالاتر نقشه نوشته می شود با توجه به دستورالعملها و آیین نامه های خاصی که معمولا هر کشور و یا هر موسسه متناسب با امکانات برای خود تدوین می نماید انتخاب می گردد.

مقیاس

در بیشتر نقشه ها مقیاس عددی و مقیاس ترسیمی با هم درج می گردد. محل و موقعیت مقیاس ترسیمی یا خطی معمولا در وسط حاشیه پایین نقشه و محل مقیاس عمودی در قسمت شمالی نقشه و در سمت چپ آن است.

لژاند یا راهنمای علائم قراردادی نقشه

یک نقشه ممکن شامل عوارض و اطلاعات گوناگونی باشد که هر کدام به وسیله علامتی نشان داده می شود. برای شناختن و درک کردن اینگونه علائم لازم است بیننده به لژاند مراجعه نموده و  آن علامت خاص را شناسایی نماید. در نقشه های پوششی عموما لژاند برای کلیه برگ ها یکسان است و غالبا در سمت راست حاشیه نقشه جای میگیرد.

راهنمای اتصال نقشه ها (اندکس)

در صورتیکه نقشه قسمتی یا بخشی از یک منطقه وسیع باشد (بطوریکه امکان نمایش آن در یک برگ میسر نگردد)، جدولی بنام راهنمای اتصال نقشه ها که معرف طرز کنار هم قرار گرفتن آنهاست ، در حاشیه هر نقشه چاپ می گردد.

نمودار شمال ها

اطلاعات مربوط به شمال ها ی حقیقی ، شبکه و مغناطیسی، معمولا در حاشیه نقشه های توپوگرافی آورده می شود. این اطلاعات شامل تقارب و انحراف شمالها نسبت به هم و میزان تغییرات سالیانه آنهاست.

توضیح مربوط به مبنای ارتفاعات

معمولا توضیح در خصوص اینکه ارتفاعات روی نقشه نسبت به چه مبنایی سنجیده شده اند در پایین نقشه و در وسط آن ذکر شده است که نقشه های پوششی معمولا مبنای ارتفاعاتشان سطح متوسط آبهای آزاد می باشد.

توضیح مربوط به مبنای مسطحات

توضیح مربوط به معنای مسطحات نقشه که در واقع موقعیت مسطحاتی (یعنی طول و عرض ) نقشه نسبت به آن سنجیده شده است در وسط حاشیه پایین نقشه نوشته می شود.

توضیح درباره ی سیستم تصویر

نوع سیستم تصویر توسط تهیه کننده در زمان تهیه نقشه و برای تصویر نمودن فواصل مستوی روی سطح دوبعدی استفاده شده است و باید در زیر نقشه ذکر شود به طور مثال نقشه های توپوگرافی پوششی 1/25000 سراسری کشور دارای سیستم تصویر UTM می باشد.

فاصله منحنی های میزان

این توضیح در وسط حاشیه پایین نقشه ذکر شده و هدف از آن آگاهی از فاصله میان دو منحنی میزان متوالی است.

توضیحات مربوط به مرزها

بدلیل مشکلات سیاسی و نظامی که ممکن است بین کشورهای همسایه در مورد مرزها ایجاد شود، برای رفع هرگونه مسئولیت از موسسه تهیه کننده نقشه، توضیحاتی در مورد سندیت نداشتن خطوط مرزی در حاشیه نقشه آورده می شود.

نام موسسه تولید و چاپ نقشه

معمولا نقشه ای قابل اعتماد است که بوسیله یک سازمان یا موسسه رسمی مطمئن انتشار یابد. به همین جهت نام سازمان تهیه کننده و اسم چاپخانه از جمله اطلاعاتی است که باید در حاشیه نقشه ذکر گردد.

نحوه تهیه نقشه

روش تهیه نقشه که ممکن است از طریق نقشه برداری زمینی، فتوگرافی و یا از منابع دیگر بصورت نقشه بوجود آمده باشد در حاشیه نقشه باید نوشته شود.

سایر اطلاعات و توضیحات

بجز موارد فوق، اطلاعات و توضیحاتی نظیر ممنوعیت حق طبع و تقلید، بهره برداری از نظرات استفاده کننده گان و مواردی از این دست نیز ممکن است با اطلاعات و ماهیت نقشه در حاشیه آن ذکر شود.

تعیین شیب

میزان سربالایی و سرازیری سطح زمین را شیب زمین می گویند. بدست آوردن شیب از جمله مسائلی است که یک کوهنورد جهت برنامه ریزیها و تدارکات پیش از برنامه به آن نیاز دارد و باید بتواند آنرا برای بخشهای مختلف مسیر خود مشخص نماید.

بطور کلی شیب هر امتداد عبارت است از نسبت فاصله قائم ( با اختلاف ارتفاع) دو نقطه به فاصله افقی میان همان دو نقطه . وضعیت شیب هر امتداد را به دو صورت شیب درصد و با شیب بر حسب درجه بیان می کنند که شیب درصد متداول ترین روش بیان وضعیت شیب است.

شیب در صد

تعداد واحدهای فاصله قائم یا اختلاف ارتفاع به ازاء هر صد واحد از مسافت افقی.

100 ×(مسافت تبدیل شده به مقیاس /اختلاف ارتفاع)=درصد شیب

به طور مثال: اگر ارتفاع منحنی های مربوط به نقاط M و N به ترتیب 100 و 700 متر باشد و فاصله بین این نقاط 3 سانتیمتر باشد، در مقیاس 1:100000 مقدار درصد شیب چنین خواهد شد

درصد شیب خط = X

X =( 700 – 100 ÷ 3000 ) × 100 = %20

تعیین ارتفاع دقیق یک نقطه به کمک منحنی های میزان

اگر نقطه مطلوب روی منحنی میزان واقع شده باشد رقم ارتفاعی منحنی مزبور مستقیما نمایشگر بلندی نقطه مورد نظر است. اما اگر نقطه مورد نظر میان دو منحنی میزان متوالی واقع شده باشد به روش زیر عمل می کنیم :

تصور نمایید نقطه P بین دو منحنی میزان با ارتفاع معین قرار دارد، برای تعیین ارتفاع دقیق این نقطه، ابتدا خطی رسم می کنیم که از نقطه P بگذرد و تقریبا بر دو منحنی میزان عمود باشد. اکنون فاصله نقطه P از منحنی کم ارتفاع تر و همچنین طول خود خط را اندازه می گیریم. از طرفی اختلاف ارتفاع دو منحنی میزان را بدست می آوریم. اکنون با بستن تناسبی ساده بین فاصله دو منحنی و اختلاف ارتفاعشان، و از طرفی فاصله نقطه P از منحنی کم ارتفاع تر ، می توان اختلاف ارتفاع نقطه P را از منحنی کم ارتفاع تر بدست آورد.

بطور مثال، اگر منحنی میزان A دارای ارتفاع 3000 متر و منحنی میزان B دارای ارتفاع 3100 متر باشد، و فاصله دو منحنی میزان روی نقشه 500 میلیمتر و فاصله نقطه P از منحنی میزان A روی نقشه ، 400 میلیمتر باشد از رابطه زیر می توان نقطه P  را بدست آورد:

تعیین ارتفاع دقیق یک نقطه به کمک منحنی های میزان

 

تعیین فاصله ها

فاصله بین دو نقطه در روی نقشه توپوگرافی را به دو صورت می توان نشان داد، یکی فاصله افقی که کوتاهترین فاصله بین آن دو نقطه در روی نقشه است که عموما در فعالیت های کوهنوردی بدلیل سهولت این فاصله را لحاظ می کنیم و آنرا مستقیما از روی نقشه و با توجه به مقیاس آن بدست می آوریم.

بطور مثال: اگر فاصله بین دو نقطه روی نقشه ای به مقیاس 1:25000 ، دو سانتیمتر باشد فاصله افقی این دو نقطه بر روی زمین می شود:

2*25000=50000 سانتی متر یا 500 متر

دیگری فاصله حقیقی است که فاصله بین دو نقطه با توجه به پستی و بلندیهای سطح زمین است، درست مانند آنکه طنابی را در فاصله دو نقطه زمین قرار داده و بعد طول آنرا اندازه گیری کنیم. فاصله حقیقی را می توان با دانستن اختلاف ارتفاع دو نقطه و فاصله افقی بین دو نقطه و زاویه شیب بدست آورد.

شناخت عوارض ارتفاعی از شکل منحنی میزان

برای آنکه استفاده کنندگان بتوانند به تمامی اطلاعات موجود در نقشه پی ببرند و تک تک عوارض را مورد شناسایی قرار دهند، کلیه علائمی را که نشان دهنده عارضه ای هستند، در لژاند (علائم قرارداد