تبلیغات
ماجراجویان

[RB:Blog_And_Post_Title]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
تدوین: دکتر ابوالفضل جوادی
عضو انجمن پزشکی کوهستان ایران

مواد نیروزا، به موادی گفته می‌شود كه با هدف بهبود كاركرد ورزشی، افزایش ماهیچه‌ها یا كاهش چربی مصرف می‌شوند. طیف مواد نیروزا بسیار گسترده است. در یك انتهای این طیف، غذاهای طبیعی ودر انتهای دیگر آن داروها قرار دارند. مكمل‌ها در میانه این طیف جای دارند و اجزایی از مواد غذایی هستند كه با هدف افزایش ظرفیت انجام كار فیزیكی به مصرف می‌رسند.

 مكمل‌ها به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند كه عبارتند از:
1 ) مكمل‌های مؤثر بر تولید و مصرف انرژی
2 ) مكمل‌های مؤثر بر حجم ماهیچه‌ها
3 ) مكمل‌های مؤثر بر تندرستی عمومی

اسید اسپارتیك:
اسید اسپارتیك یكی از اسیدهای آمینه است كه در روند تبدیل آمونیم به اوره در كبد نقش دارد. می‌دانیم كه انباشت آمونیم در بدن موجب پیدایش خستگی می‌گردد. یكی از كاركردهای كبد، تبدیل آمونیم به اوره و كمك به دفع آن از راه ادرار است. اسید اسپارتیك در روند تبدیل آمونیم به اوره نقش دارد. به همین دلیل به نظر می‌رسد اسید اسپارتیك در رفع خستگی و افزایش كارایی جسمی مؤثر است.
 فرض بر این است كه تجویز اسپارتاتمی‌تواند دفع آمونیم از بدن را تسهیل كرده خستگی را به تعویق اندازد. گرچه هیچ خطری برای مصرف اسید اسپارتیك شناخته نشده است، نتایج پژوهش در این زمینه قطعی نیست. بررسی‌های سازمان یافته و كنترل شده بیشتری لازم است تا اثرات اسید اسپارتیك بر ظرفیت جسمی ورزشكار روشن شود.

بیكربنات:
بیكربنات سدیم، نمكی قلیایی است كه به طور طبیعی در بدن ساختهمی‌شود. این نمك را به عنوان اندوخته قلیایی خونمی‌شناسند. اندوخته قلیایی مسئول خنثی كردن اسید لاكتیك است كه ضمن ورزش بیهوازی سنگین در ماهیچه تولیدمی‌شود. می‌دانیم كه خستگی ناشی از ورزش سنگین، مربوط به انباشت لاكتات در ماهیچه است كه در مرحله بعد به خون راه می‌یابد. با مصرف موادی كه غلظت بیكربنات پلاسما را افزایشمی‌دهندمی‌توان  PH خون را بالا برده آن را قلیایی كرد تا غلظت‌های بالاتر لاكتات را تحمل نماید.
 در حوزه تئوری این امرمی‌تواند ضمن ورزش بیهوازی كوتاه مدت، آغاز خستگی را عقب بیاندازد. علاوه بر این به نظر می رسد بیكربنات در روند بازسازی ATP   نیزنقش داشته باشد. البته باید خاطر نشان ساخت كه بیكربنات سدیممی‌تواند موجب اختلالات گوارشی از جمله تهوع، اسهال، دل‌پیچه، نفخ و نیز تحریك‌پذیری و گرفتگی عضلانی گردد. از سوی دیگر برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند كه سیترات سدیم تأثیر مشابهی بر ظرفیت خنثی سازی اسید  دارد، بدون اینكه اختلال گوارشی ایجاد نماید.

كافئین:
كافئین یكی از پرمصرف‌ترین مکملها ( و داروها ) ی دنیاست كه در قهوه، چای، كاكائو، نوشابه‌ها و بسیاری از غذاهای دیگر یافتمی‌شود. كافئین از محرك‌هایدستگاه عصبی مركزی است كه هشیاری ذهنی و تمركز را افزایشمی‌دهد، خلق و خو را بهتر می‌كند، خستگی را كاهشمی‌دهد و آغاز آن را عقبمی‌اندازد.
 همچنین كافئین زمان واكنش را كوتاهمی‌سازد، رهایش كاتكولامین را افزایشمی‌دهد، بر انتقال اسیدهای چرب آزادمی‌افزاید و مصرف تری‌گلیسرید توسط ماهیچه‌هارا بالامی‌برد. در نهایت افزایش سوختن چربی‌ها و حفظ اندوخته گلیكوژن، افزایش ظرفیت تمرین شدید و بلند مدت و بهبود كاركرد ماهیچه از مهمترین آثار كافئین است.
 كافئین در مقادیر بیش از حدمی‌تواند موجب عصبانیت، بیقراری، بیخوابی، رعشه، افزایش ادرار و همچنین افزایش آمادگی برای آسیب قلبی گردد. شاید كافئین با حفظ نسبی اندوخته گلیكوژن، برای ورزشكاران استقامتی سودمند باشد ولی اثر ادرارآور آن برای ورزشكاران   به ویژه ضمن ورزش در گرما   زیانبار است.
 اثر ادرارآور كافئینمی‌تواند به ورزشكاران قدرتی در كاهش وزن كمك نماید. البته وجود مقادیر زیاد كافئین در خون یا ادرار در مسابقات به معنی دوپینگ است و كسانی كه بیش از میزان مجاز آن مصرف نمایند از رقابت حذف خواهند شد. پس کافئین در مقادیر کم مکمل و در مقادیر زیاد دارو به شمار می آید. قهوه، چای و نوشابه‌های غیرالكلی از منابع غذایی كافئین هستند.

كارنیتین:
كارنیتین بخشی از ماهیچه است و برای انتقال اسیدهای چرب بلند زنجیر به میتوكندری یاخته به كار می‌آید. ضمن ورزش بلند مدت، غلظت اسیدهای چرب آزاد در پلاسما غالباً بالاتر از انرژی مورد نیاز است.
 چنین فرض شده كه افزایش كارنیتین در دسترسمی‌تواند با انتقال اسیدهای چرب از سیتوپلاسم به میتوكندری، اكسیداسیون چربی‌ها را تسهیل كند. به این ترتیب چربی‌های بدن كاهش یافته، اندوخته گلیكوژن برای مراحل پایانی ورزش حفظ می گردد. پس تأثیر احتمالی كارنیتین، محدود به ورزش‌های استقامتی و هوازی است.
 البته شماری از بررسی‌ها در یافتن شواهدی به نفع اثر نیروزای مكمل كارنیتین شكست خورده‌اند. گوشت گوسفند و فراورده‌های شیر از منابع غذایی مهم كارنیتین هستند. بازسازی كارنیتین در كبد و كلیه انجام می‌گیرد. مصرف این ماده می‌تواند موجب پیدایش اسهال گردد.

كراتین:
كراتین یا اسید متیل گوانیدین ، نوعی اسید آمینه و از مكمل‌های مؤثر بر سوخت و ساز انرژی است. اساس كاربرد كراتین به عنوان مكمل، نقش آن در ماهیچه است؛ جایی كه تقریباً دوسوم از مقدار تام آن به شكل فسفوكراتین حضور دارد. كار اصلی كراتین، شركت در روند بازسازی آدنوزین‌ تری فسفات (ATP) است. ATP شكل رایج انرژی مورد استفاده یاخته‌هاست. نقش دیگر كراتین، جلوگیری از انباشت اسید در ماهیچه‌هاست.
 فرض بر این است كه مصرف مكمل كراتین می‌تواند محتوای كراتین ماهیچه را بهبود بخشد و در نتیجه، توانایی ورزش سنگین را بالا ببرد. با توجه به نقش كوتاه سیستم فسفاژن در مرحله آغازین فعالیت جسمی، تأثیر احتمالی كراتین محدود به ورزش‌های انفجاری مانند پرش‌ها، پرتاب‌ها و ... می‌شود. پژوهش‌های انجام شده در زمینه نیروزایی كراتین، نتایج متناقضی داشته‌اند.
 هنگامی كه ضمن یك دوره 5 تا 6 روزه، روزانه 15 تا 20 گرم كراتین تجویز گردید، كاركرد ورزشكاران در زمینه قدرت و توان بهبود یافت اما دیده شد كه دوز اولیه و دوز نگهدارنده (كه معمولاً پایین‌تر است) باید برای افراد گوناگون تغییر نماید. همچنین دیده شد كه جدا از واكنش فرد نسبت به مكمل كراتین، مصرف گلوكز همراه كراتین، می‌تواند محتوای كراتین ماهیچه را افزایش دهد. گوشت گوساله، بهترین منبع غذایی كراتین است. بازسازی كراتین در كلیه و تا حدودی در كبد و لوزالمعده صورت می‌گیرد.

گلوتامین:
میدانیم كه ورزش سبك نقش مهمی در حفظ و ارتقاء تندرستی دارد. از سوی دیگر، ورزش سنگین و توان‌فرسا می‌تواند به تندرستی عمومی ورزشكار آسیب برساند. از آنجایی كه گلوتامین از اجزای دستگاه ایمنی بدن است، برخی بر این باورند كه مصرف مكمل آن می‌تواند از آسیب‌های ورزش سنگین جلوگیری كرده، مانع خستگی مزمن شود. البته در مورد تأثیر مكمل گلوتامین بر تندرستی عمومی ورزشكاران، هنوز تردیدهایی وجود دارد.
تریپتوفان:
مشکلات ناشی از مصرف ال - تریپتوفان نشان داده است که مصرف مقدار زیادی از یک گونه اسید آمینه می‌تواند خطرناک باشد. این اسید آمینه در بازار برای افزایش حجم عضلات، بهبود آسیب و همچنین به عنوان آرام بخش و ضد اضطراب عرضه می‌شود. مصرف تریپتوفان در ایالات متحده و استرالیا، از سالهای 89 و 90 میلادی به بعد ممنوع شده است.
 
افدرین:
افدرین ـ معروف به «ماهوانگ» ـ  ماده‌ای است مشتق از گیاه افدرا كه گرچه به عنوان تسریع‌كننده سوخت و ساز معرفی شده است، شواهد اندكی وجود دارد كه مقدار كالری مصرف شده، برای حذف توده چربی كمكی به فرد بكند. مكمل افدرین به ویژه برای كسانی كه مشكلات قلبی یا فشار خون بالا دارند، خطرناك است زیرا فشار خون سیستولی و دیاستولی و ضربان قلب را افزایشمی‌دهد.
افدرینمی‌تواند تپش قلب، عصبانیت، سردرد، بیخوابی و گیجی پدید آورد و اگر شخص در ضمن ورزش از كافئین یا سایر محرك‌ها نیز همراه آن استفاده نماید بسیار خطرناك خواهد بود. درحالی‌كه افدرین به خاطر اثرش ـ  به عنوان ضد احتقان و باز كننده برونش ـ  در درمان آسم كاربرد پزشكی دارد، در حال حاضر هیچ گونه مدارك بالینی قابل ملاحظه‌ای برای بی خطر بودن یا تأثیر آن به عنوان ماده نیروزا در دست نیست.

فسفات:
برخی پژوهش‌های اولیه پیشنهاد كرده‌اند كه بارگیری فسفات از طریق مصرف فسفات سدیممی‌تواند در ورزشهای کوتاه و انفجاری بالقوه سودمند باشد زیرا افزایش سطح فسفات درون و برون یاخته‌ای، میزان فسفات در دسترس برای فسفر یلاسیون اكسیداتیو و تولید فسفوكراتین را بالا برده در نتیجه ظرفیت تولید انرژی بدن را افزایش خواهد داد. مكمل فسفاتمی‌تواند منجر به عقب افتادن تخلیه فسفوكراتین در ضمن ورزش و افزایش ظرفیت تولید انرژی (ATP  ) شود.
 علاوه بر این چنین فرض شده كه سطوح بالای فسفات در خون، جدا شدن اكسیژن از هموگلوبین را تسهیل  می‌كندو ظرفیت هوازی را افزایش می‌دهد. در حال حاضر خطری برای بارگیری فسفات شناخته نشده ولی نتایج متناقضی در ارتباط با نیروزایی فرضی آن به دست آمده است. برای‌تعیین‌اثرات و بی‌خطری قطعی بارگیری‌فسفات، بررسی‌های‌بیشتری لازم است.

 
جدول چهل و دو - تأثیر مکمل‌های رایج بر کارکرد ورزشی
 
خلاصه: مواد نیروزا با هدف بهبود كاركرد ورزشی، افزایش حجم ماهیچه‌ها یا كاهش چربی بدن مصرف می‌شوند. دو انتهای طیف مواد نیروزا، جایگاه غذاهای طبیعی و داروها است. مكمل‌های غذایی، اجزایی از مواد غذایی هستند كه در بخش میانی این طیف قرار دارند. مكمل‌ها یا بر سوخت و ساز انرژی مؤثرند، یا بر حجم ماهیچه‌ها تأثیر می‌گذارند و یا با هدف بهبود تندرستی مصرف می‌شوند. اسید اسپارتیك با هدف جلوگیری از انباشت آمونیم در بدن و كاهش خستگی به مصرف می‌رسد. بیكربنات سدیم با خنثی كردن اسید لاكتیك، خستگی را عقب می‌اندازد و در بازسازی ATP نیز نقش دارد.
 كافئین از مواد محرك مغز است كه هشیاری و تمركز را بالا می‌برد و از خستگی می‌كاهد. این ماده به سوختن چربی نیز كمك می‌كند. مقادیر زیاد كافئین، دارو به شمار می‌آید و مصرف آن مجاز نیست. كارنیتین با كمك به سوختن چربی‌ها، اندوخته قند بدن را برای مراحل بعدی فعالیت حفظ می‌كند. فسفات و كراتین با كمك به بازسازی ATP ، احتمالا كارایی را در ورزش‌های انفجاری بهبود می‌بخشند.
 گلوتامین با هدف پیشگیری از آسیب‌های ورزش سنگین به مصرف می‌رسد. تریپتوفان به عنوان افزاینده حجم ماهیچه و آرام بخش شهرت یافته است. افدرین نیز به عنوان افزاینده سوخت و ساز معرفی شده است.
یادمان باشد که شرکتهای گوناگون، مکملها را با نامهای تجاری متفاوت وارد بازار می کنند. پس برای بررسی هر محصول باید نام تجاری آن را کنار بگذاریم و به نام علمی یا فرمول شیمیایی آن دقت کنیم. مکملهای موجود در کشور ما، بندرت از انواع یاد شده در جدول بالا فراتر می روند.